نگاهی بر افزوده های مارکس بر چاپ فرانسوی کتاب سرمایه

سامان نو ، نشریه پژوهش های سوسیالیستی

سامان نو ، نشریه پژوهش های سوسیالیستی

- فریدا آفاری

- با در نظر گرفتن اهمیتی که مارکس برای چاپ فرانسوی کتاب سرمایه (1872-1875) قائل بود، ترجمه جدید حسن مرتضوی از کتاب سرمایه افزوده های مارکس بر چاپ فرانسوی را در حاشیه هر صفحه منتشر کرده است. او با انجام این کار به خواننده این امکان را داده تا ویراست نهایی مارکس را با ویراست نهایی انگلس (1890) مقایسه کند. مقاله ای از کوین اندرسون نیز که به عنوان یک مقدمه در ترجمه فارسی جدید منتشر شده است، آن افزوده هایی را به بحث می کشد که نمایانگر تغییراتی در نظرات مارکس در موارد مشخص است.

در این مقاله مایلم به افزوده هایی بپردازم که در آن مارکس لزوما تغییر نظر نداده بلکه عبارات یا جملاتی را بازنویسی کرده یا بسط داده تا نکات کلیدی را در استدلال خود روشن تر کند:

در فصل یکم، “کالا” ، افزوده های مارکس در مورد مفهوم کار انتزاعی درک او از “خصلت دوگانه کار” را روشن تر می کند. در آخرین و پر آوازه ترین بخش این فصل که “سرشت بتواره ای کالا و راز آن” نام دارد، ترجمه ی مبتنی بر چاپ آلمانی 1890 در مورد شیوه های تولید پیشا سرمایه داری که در آن کار خصلتی دوگانه نداشت، چنین می گوید: “در اینجا شکل طبیعی کار یعنی خاص بودن آن – و نه همانند جامعه ی متکی بر تولید کالایی، عام بودن آن—شکل بی واسطه ی اجتماعی کار است. “( ص. 106) ترجمه فرانسوی چنین است: “در اینجا شکل طبیعی کار یعنی خاص بودن آن — و نه همانند جامعه ی متکی بر تولید کالایی، عام بودن آن، سرشت انتزاعی آن {تاکید از من}– شکل بی واسطه ی اجتماعی کار است. “( ص. 106 ، افزوده شماره 60)

در این بند مارکس با ربط دادن عبارت “سرشت انتزاعی آن” به “شکل کار” در نظام سرمایه داری باری دیگر تولید کالایی را با شیوه کار و نه صرفا با عمل مبادله شناسایی کرده است. این تمایز از اینرو اهمیت پیدا می کند که بسیاری مارکسیست ها خصلت انتزاعی کار را صرفا مربوط به انتزاعی می دانند که از برابر دانستن انواع متفاوت کار در فرایند مبادله ناشی می شود. (رجوع کنید به کریس جان ارتور، دیالکتیک جدید و کتاب سرمایه، لندن: بریل 2004 ، ص. 13 و صص. 55-41) اما به نظر می آید که مارکس بر انتزاعی تاکیید می ورزد که از نحوه انجام خود کار در شیوه تولید سرمایه داری ناشی می شود.

اساسی ترین افزوده ها و تغییرات در پاره ی هفتم ، “فرایند انباشت” و به ویژه فصل نهایی آن، “قانون عام انباشت سرمایه” وارد شده است. مارکس همچنین پاره هفتم را از پاره ی هشتم یا “به اصطلاح انباشت بدوی ” جدا کرده. در اینجا مایلم افزوده هایی را خاطر نشان کنم که به معضل بحران های ادورای و بیکاری در سرمایه داری می پردازد:

در فصل بیست و دوم، “دگرگونی ارزش اضافی به سرمایه”، مارکس نقد خود بر آدام اسمیت را گسترش می دهد. ترجمه مبتنی بر چاپ آلمانی 1890 چنین می گوید: “… از زمان آدام اسمیت به بعد مرسوم بود که انباشت را صرفا مصرف محصول اضافی توسط کارگران مولد، یا تبدیل ارزش اضافی به سرمایه را تبدیل ارزش اضافی به نیروی کار تلقی می کرده اند. . . بنا به این تصور، تمامی ارزش اضافی بدل شده به سرمایه، سرمایه ی متغیر می شوند. اما بر عکس، ارزش اضافی مانند ارزش پرداخت شده ی اولیه به سرمایه ثابت و سرمایه ی متغیر، به وسائل تولید و نیروی کار تقسیم می شود… آدام اسمیت در پایان تحلیلی یکسره نادرست به این نتیجه ی احمقانه می رسد که حتی اگر هر سرمایه ی انفرادی به دو بخش ثابت و متغیر تقسیم شود، سرمایه ی اجتماعی فقط در سرمایه ی متغیر حل می شود، یعنی این سرمایه منحصرا برای پرداخت مزدها خرج می شود.”(صص. 635-634)

در چاپ فرانسوی، جمله ای که با “آدام اسمیت در پایان تحلیلی یکسره نادرست” آغاز شده، به این صورت بازنویسی شده است: “هنگامی که مجموع ارزش های مازاد ناشی از انباشت به همان شیوه ی مجموع سایر ارزش ها به سرمایه تبدیل می شود، آشکار است که دکترین اشتباه آدام اسمیت در باره ی انباشت صرفا به خطای بنیادی در تحلیل تولید سرمایه داری بدل می شود. در واقع وی تاکید می کند که با آن که سرمایه منفرد به بخش ثابت و بخش متغیر، یعنی به ارزش وسائل تولید و مزدها، تقسیم می شود، این گونه نیست که مجموع سرمایه های منفرد با سرمایه ی اجتماعی یکی است. برعکس ارزش سرمایه ی اجتماعی برابر با مجموع مزدهایی است که پرداخت می کند، به بیان دیگر سرمایه ی اجتماعی چیزی جز سرمایه ی متغیر نیست. ” (ص. 635، افزوده شماره 11)

در بندی که نخست نقل قول شد، مارکس تاکید کرده که در فرایند انباشت سرمایه بخش فزاینده ای از ارزش اضافی به منظور ابتیاع وسائل تولید و به زیان مزدها مصرف می شود. در چاپ فرانسوی او می افزاید که نادیده گرفتن این مسئله توسط آدام اسمیت، ” خطای بنیادی در در تحلیل تولید سرمایه داری است.”

سپس در فصل بیست و سوم، “قانون عام انباشت سرمایه” افزوده های مارکس بر بخش 3، “تولید فزاینده ی اضافه جمعیت نسبی یا ارتش ذخیره ی صنعتی” نقد فوق بر آدام اسمیت را روشن تر می کند. این بخش در ترجمه مبتنی بر چاپ آلمانی 1890 چنین آغاز می شود: “انباشت سرمایه، که در ابتدا فقط به عنوان گسترش کمی آن به نظر می رسید، چنان که دیدیم از طریق تغییر کیفی پیوسته ی ترکیب خود، یعنی از طریق افزایش دائمی جزء ثابت آن به زیان جزء متغیر آن تحقق می یابد” (ص. 676)

در چاپ فرانسوی، این بند بسط داده شده است و بخشی از بند جدید چنین می گوید: “نشان دادیم که انباشت که سبب بزرگ تر شدن سرمایه ی اجتماعی می شود در همان حال مقدار نسبی بخش متغیر خود را کاهش می دهد و به همین سان تقاضا برای کار نسبی را کم می کند. اکنون می خواهیم ببینیم اثر این حرکت بر سرنوشت طبقه ی مزد بگیر چیست؟ (ص. 676، افزوده شماره 37)

در اینجا مارکس با بسط دادن چند بند دیگر هرچه بیشتر به رابطه میان افزایش سرمایه ثابت، بیکاری و بحران های مکرر می پردازد. ترجمه مبتنی بر چاپ آلمانی چنین می گوید: “مسلما با رشد مقدار کل سرمایه، جزء متغیر آن یعنی نیروی کار تنیده شده در آن، افزایش می یابد، اما به نسبتی که پیوسته در حال کاهش است.”(ص. 677) چاپ فرانسوی نیز زیرنویسی توضیحی اضافه می کند که در آن به آمار نشاندهنده ی شکاف فزاینده میان نرخ تولید ارزش و نرخ افزایش اشتغال در صنعت پارچه بافی انگلستان استناد شده است: در یک دوره ده ساله از 1851 تا 1861، تولید ارزش رشدی 40 درصدی داشته، اما میزان اشتغال صرفا 4 درصد رشد کرده است. (ص. 677 ، افزوده شماره 40، زیرنویس توضیحی)

در رابطه با ظهور بحران های ادواری ، افزوده ای کلیدی که در چاپ فرانسوی منتشر شده و در چاپ آلمانی 1890 یافت نمی شود، از این قرار است: “اما فقط در دوره ای که صنعت ماشینی عمیقا ریشه دوانید ، تاثیری تعیین کننده بر کل تولید مالی اعمال کرد، تنها پس ازآن که تجارت خارجی به مدد صنعت ماشینی بر صنعت داخلی چیره شد، تنها پس از آن که بازار جهانی پی در پی مناطق گسترده ای از دنیای نو، آسیا و استرالیا را به خود الحاق کرد، و سرانجام تنها پس از آن که شماری کافی از کشورهای صنعتی پا به صحنه گذاشتند—تنها در این دوره است که می توان تاریخ چرخه های خود تداوم بخش تکراری را مشخص کرد، چرخه هایی که مراحل پیاپی آن شامل سالهاست و همیشه اوج آن بحرانی عمومی، و پایان هر چرخه نقطه آغاز چرخه ی دیگری است. تاکنون مدت این چرخه ها ده تا یازده سال بوده است اما دلیلی در دست نیست که این مدت را ثابت بدانیم. برعکس باید نتیجه بگیریم که بر مبنای قانون های تولید سرمایه داری که ما شرح داده ایم، این مدت متغیر است و طول این چرخه ها رفته رفته کاهش خواهد یافت. (ص. 681. این افزوده در ترجمه انگلیسی بن فاوکس در یک زیرنویس در ص. 786 آمده است)

مارکس در این فصل همچنین استدلال می کند که انگیزه سرمایه داری رقابتی برای افزایش نرخ انباشت سرمایه می تواند به تمرکز و تراکم فزاینده ی وسائل تولید بیانجامد. در فرازی که بعدتر در کتاب امپریالیسم لنین مورد بحث قرار گرفت، مارکس می نویسد: “رقابت با ارزان کردن کالاها برپا می شود. ارزانی کالاها، اگر همه چیز همچنان باشد، به بهره وری کار و این نیز به میزان تولید وابسته است. بنابراین، سرمایه های بزرگ تر سرمایه های کوچک تر را مغلوب می کنند. علاوه بر این، به یاد داریم که با تکامل شیوه تولید سرمایه داری، مقدار کمینه سرمایه منفرد لازم برای به راه انداختن یک کسب و کار در شرایط متعارف افزایش پیدا می کند.” (ص. 673)

در چاپ فرانسوی، چند بند در ادامه بند فوق افزوده شده که بخشی از آن از این قرار است: “اگر سرمایه های منفردی که در هر شاخه ی معینی از صنعت سرمایه گذاری شده در یک سرمایه ی واحد آمیخته شوند، تمرکز در آنجا به حد و مرز نهایی خود میرسد. در یک جامعه ی معین، این حد و مرز فقط در لحظه ای فرا می رسد که کل سرمایه ی اجتماعی در دستان یک سرمایه دار واحد یا شرکت سرمایه داری واحد متمرکز شده باشد.”(ص. 674)

بند فوق یکی از معدود افزوده هاییست که انگلس در چاپ آلمانی 1890 جلد اول سرمایه گنجانده است. برخی مارکسیست ها نیز به این بند به عنوان مبنایی برای تئوری سرمایه داری دولتی استناد کرده اند.* بحث بیشتر پیرامون محتوی آن و کل فصل 23 کتاب سرمایه در رابطه با شکل های متنوع سرمایه داری در جهان معاصر لازم است.

من در این مقاله تنها به چند افزوده ی کلیدی در چاپ فرانسوی اشاره کرده ام. در واقع افزوده های بسیاری در این اثر وجود دارد که در ترجمه فارسی حسن مرتضوی از جلد اول کتاب سرمایه گنجانده شده و سزاوار تعمق و بحث است. آنجه در مقایسه این افزوده ها با روایت های پیشین سرمایه آشکار می شود این است که مارکس همواره در حال باز اندیشی و پرورش مفاهیم و مقوله های این اثر بود. این افزوده ها همچنین برای خواننده روشن می کند که از منظر مارکس کدام مفاهیم نیازمند کاوش فراتر و بسط دادن بود.

29 فوریه 2012

* رجوع کنید به فریدا آفاری ، “تئوری های مارکسیستی پیرامون سرمایه داری دولتی” ، بخش های 3-1،
سامان نو، 2008 ، 2009 ، 2011.

Bookmark the پیوند یکتا.

نظرات بسته شده است.